コーヒーは我が国で、香しい風味と独特の飲み心地で親しまれている。缶コーヒーやインスタント製品も買えるし、一杯100円から200円前後のファーストフード店も登場しているためか、コーヒーの値段を気にかける人は少ないのではないだろうか。 しかしこのコーヒーは限られた発展途上国で生産されるのに、消費されるのは欧米などの先進諸国がほとんどだ。その上、価格はニューヨーク商品取引所の（注1）先物取引で基本的に決定され、小規模栽培が多い現地生産者は価格形成において無力に等しいと言う。こういう投機的で不公平な価格メカニズムが、先進国消費者の無知と無関心に支えられ、発展途上国の社会生活を著しく歪めていると言うのが本書の基本的な認識である。主に取り上げられているのは、我が国で人気の高い品種キリマンジャロだ。アフリカ・タンザニアで生産されるこのコーヒーは、生産量は多くないけれど、酸味が強くコクのある味わいが好まれている高級種の一つだ。著者の調査によると、日本の喫茶店で飲むキリマンジャロが一杯450円だとすると生産者の取り分は僅か2円に過ぎない。最近はコーヒーの国際価格が落ち込んだ上にタンザニアのシリング相場が降下して、日本のコーヒー価格は現地生産者価格の800倍を超える「驚愕の数字」になると言う。「コーヒーの香味は七割が（注2）生豆の生産・流通、二割が焙煎、一割が抽出の技術に依存する」のに、「七割の貢献」が何百分の一という価値にしか評価されないメカニズムこそ価格形成の歪みを示していると言うのだ。世界のコーヒー生産量の約4割はブラジルが占めている。しかも天候などによって生産量は毎年変化する。ところがブラジルの価格はニューヨークの先物取引で決まるため、投機対象とされて乱高下する。アフリカの生産者があずかり知らないうちに影響をもろにかぶってしまう。価格の下落が続くと、家族栽培がほとんどのタンザニアでは、生産者の生活が成り立たない。世帯主が（注3）出稼ぎに行かざるを得なくなるだけでなく、子どもを学校に行かせられなくなるなど影響は大きい。そこで生産者らの暮らしを保証する最低価格で取引を進めようというフェアトレードが大きな課題になってくると言う。実はこういう不公平な価格メカニズムはコーヒーに限らない。 バナナや養殖エビ、衣料など挙げ始めるときりがない。身の回りの品々がどういう仕組みで輸入されているか、現地の人々の暮らしを支える仕組みはどうなっているか。本書は単にコーヒーの問題を提起するだけでなく、私たちの暮らしと世界の繋がりを見る目を刺激して、おいしい飲み物や食べ物が、実は途上国の苦い現実から生まれていることを教えているのである。辻村英之著『おいしいコーヒーの経済論』の書評―久保田千秋による―
กาแฟเป็นที่นิยมในประเทศของเราด้วยกลิ่นหอมและรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์ นอกจากนี้ยังสามารถซื้อกาแฟกระป๋องและผลิตภัณฑ์แบบสำเร็จรูปได้ อีกทั้งยังมีร้านฟาสต์ฟู้ดที่ขายกาแฟในราคาประมาณ 100 ถึง 200 เยนต่อแก้ว ทำให้ผู้คนไม่ค่อยกังวลเรื่องราคาของกาแฟ อย่างไรก็ตาม กาแฟเหล่านี้ผลิตใน کشورهایกำลังพัฒนาเพียงไม่กี่ประเทศ แต่ผู้บริโภคส่วนใหญ่กลับเป็นประเทศพัฒนาแล้วอย่างยุโรปและอเมริกา
นอกจากนี้ ราคาถูกกำหนดโดยพื้นฐานจากการซื้อขายล่วงหน้าในตลาดสินค้าโภคภัณฑ์นิวยอร์ก (หมายเหตุ 1) ซึ่งผู้ผลิตท้องถิ่นส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรรายย่อยจึงแทบไม่มีอำนาจในการกำหนดราคาเลย หนังสือเล่มนี้ตั้งอยู่บนความเข้าใจพื้นฐานว่ากลไกการกำหนดราคาที่เป็นลักษณะเก็งกำไรและไม่เป็นธรรมนี้ได้รับการสนับสนุนจากความไม่รู้และความไม่สนใจของผู้บริโภคในประเทศพัฒนาแล้ว ซึ่งทำให้ชีวิตสังคมในประเทศกำลังพัฒนาบิดเบี้ยวไปอย่างมาก โดยเนื้อหาหลักจะกล่าวถึงพันธุ์คิลิมันจาโร ซึ่งเป็นที่นิยมมากในประเทศของเรา
กาแฟชนิดนี้ผลิตในแทนซาเนีย แอฟริกา แม้ปริมาณการผลิตจะไม่มาก แต่เป็นที่นิยมในฐานะกาแฟระดับพรีเมียมเนื่องจากมีรสชาติที่เข้มข้นและมีความเปรี้ยวที่โดดเด่น ตามการวิจัยของผู้เขียน หากกาแฟคิริมันจาโรที่ดื่มในร้านกาแฟในญี่ปุ่นมีราคาแก้วละ 450 เยน ส่วนแบ่งของผู้ผลิตจะมีเพียง 2 เยนเท่านั้น ล่าสุด ราคากาแฟในตลาดโลกลดลง ประกอบกับค่าเงินชิลลิงแทนซาเนียที่อ่อนค่าลง ส่งผลให้ราคากาแฟในญี่ปุ่นสูงกว่าราคาของผู้ผลิตในท้องถิ่นมากกว่า 800 เท่า ซึ่งถือเป็น 'ตัวเลขที่น่าตกใจ'
แม้ว่ารสชาติและกลิ่นของกาแฟจะขึ้นอยู่กับกระบวนการผลิตและกระจายเมล็ดกาแฟดิบ (หมายเหตุ 2) ประมาณ 70% การคั่ว 20% และเทคนิคการชง 10% แต่กลไกที่ทำให้ 'ส่วนร่วม 70%' นี้ถูกประเมินค่าเพียงเศษเสี้ยวของมูลค่าเท่านั้นต่างหากที่แสดงถึงความบิดเบือนในการกำหนดราคา ปริมาณการผลิตกาแฟทั่วโลกประมาณ 40% มาจากบราซิล และปริมาณการผลิตเปลี่ยนแปลงทุกปีตามสภาพอากาศ อย่างไรก็ตาม ราคาของกาแฟบราซิลถูกกำหนดโดยตลาดซื้อขายล่วงหน้าในนิวยอร์ก ทำให้ราคาผันผวนอย่างรุนแรงจากการเก็งกำไร
ผู้ผลิตในแอฟริกาต้องรับผลกระทบอย่างรุนแรงโดยไม่รู้ตัว เมื่อราคาลดลงอย่างต่อเนื่อง ในแทนซาเนียซึ่งเกษตรกรส่วนใหญ่เป็นครอบครัวขนาดเล็ก ผู้ผลิตจะไม่สามารถดำรงชีวิตได้ ไม่เพียงแต่หัวหน้าครอบครัว (หมายเหตุ 3) ต้องออกไปทำงานนอกบ้านเท่านั้น แต่เด็ก ๆ ยังไม่สามารถไปโรงเรียนได้อีกด้วย ผลกระทบจึงมีอย่างมาก ดังนั้น การค้าที่เป็นธรรม (Fair Trade) ซึ่งพยายามดำเนินการซื้อขายในราคาต่ำสุดเพื่อเป็นหลักประกันความเป็นอยู่ของผู้ผลิต จึงกลายเป็นประเด็นสำคัญ
แท้จริงแล้วกลไกการกำหนดราคาที่ไม่เป็นธรรมเช่นนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในวงการกาแฟเท่านั้น หากแต่ยังพบได้ในกล้วย กุ้งเลี้ยง และเสื้อผ้า ซึ่งหากเริ่มยกตัวอย่างขึ้นมาจะไม่มีวันจบสิ้น หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เพียงแต่ตั้งคำถามเกี่ยวกับปัญหาของกาแฟเท่านั้น แต่ยังกระตุ้นให้เรามองเห็นความเชื่อมโยงระหว่างชีวิตประจำวันของเรากับโลกใบนี้ และสอนให้เรารู้ว่าเครื่องดื่มและอาหารอร่อยๆ ที่เราบริโภคนั้น แท้จริงแล้วเกิดจากความเป็นจริงอันขมขื่นของประเทศกำลังพัฒนา
บทวิจารณ์หนังสือ 'ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ของกาแฟที่อร่อย' โดย ฮิเดยูกิ Tsujimura เขียน โดย ชิโอริ Kubota
