コーヒーは我が国で、香しい風味と独特の飲み心地で親しまれている。缶コーヒーやインスタント製品も買えるし、一杯100円から200円前後のファーストフード店も登場しているためか、コーヒーの値段を気にかける人は少ないのではないだろうか。 しかしこのコーヒーは限られた発展途上国で生産されるのに、消費されるのは欧米などの先進諸国がほとんどだ。その上、価格はニューヨーク商品取引所の（注1）先物取引で基本的に決定され、小規模栽培が多い現地生産者は価格形成において無力に等しいと言う。こういう投機的で不公平な価格メカニズムが、先進国消費者の無知と無関心に支えられ、発展途上国の社会生活を著しく歪めていると言うのが本書の基本的な認識である。主に取り上げられているのは、我が国で人気の高い品種キリマンジャロだ。アフリカ・タンザニアで生産されるこのコーヒーは、生産量は多くないけれど、酸味が強くコクのある味わいが好まれている高級種の一つだ。著者の調査によると、日本の喫茶店で飲むキリマンジャロが一杯450円だとすると生産者の取り分は僅か2円に過ぎない。最近はコーヒーの国際価格が落ち込んだ上にタンザニアのシリング相場が降下して、日本のコーヒー価格は現地生産者価格の800倍を超える「驚愕の数字」になると言う。「コーヒーの香味は七割が（注2）生豆の生産・流通、二割が焙煎、一割が抽出の技術に依存する」のに、「七割の貢献」が何百分の一という価値にしか評価されないメカニズムこそ価格形成の歪みを示していると言うのだ。世界のコーヒー生産量の約4割はブラジルが占めている。しかも天候などによって生産量は毎年変化する。ところがブラジルの価格はニューヨークの先物取引で決まるため、投機対象とされて乱高下する。アフリカの生産者があずかり知らないうちに影響をもろにかぶってしまう。価格の下落が続くと、家族栽培がほとんどのタンザニアでは、生産者の生活が成り立たない。世帯主が（注3）出稼ぎに行かざるを得なくなるだけでなく、子どもを学校に行かせられなくなるなど影響は大きい。そこで生産者らの暮らしを保証する最低価格で取引を進めようというフェアトレードが大きな課題になってくると言う。実はこういう不公平な価格メカニズムはコーヒーに限らない。 バナナや養殖エビ、衣料など挙げ始めるときりがない。身の回りの品々がどういう仕組みで輸入されているか、現地の人々の暮らしを支える仕組みはどうなっているか。本書は単にコーヒーの問題を提起するだけでなく、私たちの暮らしと世界の繋がりを見る目を刺激して、おいしい飲み物や食べ物が、実は途上国の苦い現実から生まれていることを教えているのである。辻村英之著『おいしいコーヒーの経済論』の書評―久保田千秋による―
Cà phê được yêu thích tại nước ta nhờ hương vị thơm ngon và cảm giác uống độc đáo. Bạn có thể mua cà phê lon hoặc sản phẩm hòa tan, và với sự xuất hiện của các cửa hàng ăn nhanh với giá từ 100 đến 200 yên mỗi ly, có lẽ ít người quan tâm đến giá cà phê. Tuy nhiên, cà phê này chỉ được sản xuất ở một số quốc gia đang phát triển nhất định, trong khi phần lớn tiêu thụ ở các quốc gia phát triển như châu Âu và Bắc Mỹ.
Hơn nữa, giá cả về cơ bản được quyết định qua giao dịch tương lai trên Sở Giao dịch Hàng hóa New York (chú thích 1), khiến các nhà sản xuất địa phương, chủ yếu là những người trồng quy mô nhỏ, gần như không có tiếng nói trong việc hình thành giá. Nhận thức cơ bản của cuốn sách này là cơ chế giá mang tính đầu cơ và bất công như vậy được duy trì bởi sự thiếu hiểu biết và thờ ơ của người tiêu dùng ở các nước phát triển, làm méo mó đáng kể đời sống xã hội ở các nước đang phát triển. Giống cà phê được đề cập chủ yếu là Kilimanjaro, rất được ưa chuộng ở nước ta.
Loại cà phê cao cấp này được sản xuất ở Tanzania, châu Phi, mặc dù sản lượng không lớn nhưng được ưa chuộng nhờ hương vị đậm đà và độ chua mạnh. Theo nghiên cứu của tác giả, nếu một ly cà phê Kilimanjaro tại quán cà phê ở Nhật Bản có giá 450 yên, thì phần thu nhập của người sản xuất chỉ vỏn vẹn 2 yên. Gần đây, giá cà phê quốc tế giảm sâu cộng với tỷ giá shilling Tanzania sụt giảm, khiến giá cà phê tại Nhật Bản vượt quá 800 lần so với giá tại nơi sản xuất, một con số gây kinh ngạc.
Mặc dù 'hương vị của cà phê phụ thuộc 70% vào sản xuất và phân phối cà phê nhân xanh (chú thích 2), 20% vào quá trình rang và 10% vào kỹ thuật pha chế', nhưng cơ chế khiến 'đóng góp 70%' đó chỉ được đánh giá bằng một giá trị nhỏ bé đến mức không đáng kể mới thực sự cho thấy sự méo mó trong việc hình thành giá. Brazil chiếm khoảng 40% sản lượng cà phê toàn cầu. Hơn nữa, sản lượng thay đổi hàng năm do thời tiết và các yếu tố khác. Tuy nhiên, giá cà phê Brazil được quyết định qua giao dịch tương lai tại New York, khiến nó trở thành đối tượng đầu cơ và biến động dữ dội.
Các nhà sản xuất ở châu Phi phải gánh chịu những tác động nặng nề mà không hề hay biết. Khi giá cả tiếp tục giảm, ở Tanzania, nơi phần lớn là canh tác quy mô gia đình, cuộc sống của người sản xuất không thể duy trì được. Không chỉ người trụ cột trong gia đình (chú thích 3) buộc phải đi làm thuê ở nơi khác, mà còn có những tác động lớn như trẻ em không thể đến trường. Do đó, thương mại công bằng, với mục tiêu thúc đẩy giao dịch ở mức giá tối thiểu để đảm bảo sinh kế của người sản xuất, đang trở thành một thách thức lớn.
Thực ra, cơ chế giá bất công như thế này không chỉ giới hạn ở cà phê. Nếu bắt đầu liệt kê, sẽ không có điểm dừng với chuối, tôm nuôi, quần áo, v.v. Các sản phẩm quanh ta được nhập khẩu bằng cơ chế nào, và cơ chế hỗ trợ sinh kế của người dân địa phương ra sao. Cuốn sách này không chỉ đơn thuần đặt ra vấn đề về cà phê, mà còn kích thích đôi mắt nhìn nhận mối liên hệ giữa cuộc sống của chúng ta và thế giới, cho thấy rằng những thức uống và đồ ăn ngon thực ra được sinh ra từ thực tại cay đắng của các nước đang phát triển.
Bài đánh giá sách 'Kinh tế học của cà phê ngon' do Tsujimura Hideyuki viết, bởi Kubota Chiaki.
